Belge erişilebilirliği

Erişilebilir bir Excel çalışma kitabı, ekran okuyucu kullanan birinin içinde gezinebildiği ve anlayabildiği dosyadır: sayfaların anlamlı adları ve en üstte başlıkları vardır, veriler gerçek başlık satırı olan Excel Tablolarındadır, birleştirilmiş hücre ve boşluk için bırakılmış satır yoktur, kontrast okunurdur, anlam yalnızca renge bağlı değildir, grafikler açıklanmıştır. Mevcut .xlsx dosyalarınızı WCAG 2.2 AA düzeyine, EN 301 549 madde 10’a ve Microsoft’un Excel Erişilebilirlik Denetleyicisi’nin dayandığı kurallara göre düzenliyor, gerekirse etiketli PDF üretiyorum. Her dosya bir denetim raporu ve bu denetimlerin neyi göremediğinin açık listesiyle geri gelir.

Aşağıdakilerden biri sizin durumunuzsa doğru yerdesiniz:

• Bir kamu kurumunda, belediyede ya da üniversitede çalışıyorsunuz; bütçe tabloları, istatistikler, açık veri setleri ya da kontenjan listeleri sitede .xlsx olarak yayımlanıyor.
• Şirketiniz veri tablosu yayımlıyor: fiyat listesi, ürün bilgi tablosu, faaliyet raporu ekleri, yatırımcı ilişkileri tabloları.
• İhracat yapıyorsunuz; AB’deki müşterilerinize Excel fiyat listesi ya da sipariş formu gönderiyorsunuz ve alıcı dosyanın erişilebilir olup olmadığını sordu.
• Bir ihale ya da AB projesi tablolar için EN 301 549 ya da WCAG AA istiyor ya da Excel’den ürettiğiniz PDF’ler denetimden sürekli kalıyor.

• Sayfa sekmeleri: “Sayfa1” ekran okuyucu kullanan birine hiçbir şey söylemez. Bir sekmeye sağ tıklayın: Göster… seçilebiliyorsa gizli sayfa var.
• Tablolar: verinizin içine tıklayın. Tablo Tasarımı sekmesi çıkmıyorsa bu bir Excel Tablosu değildir; Excel’in duyuracağı bir başlık satırı da yoktur.
• Birleştirilmiş hücreler: bir başlığa tıklayın. Giriş → Birleştir ve Ortala seçili görünüyorsa hücreler birleştirilmiştir.
• Özellikler: Dosya → Bilgi’de başlık boşsa, çalışma kitabından üretilen PDF’in adı da boş kalır.

Sonra Gözden Geçir → Erişilebilirliği Denetle’yi çalıştırın; böyle bir denetimin neyi göremediğini aşağıdaki örnekte görebilirsiniz.

Teknik ayrıntılar için okumaya devam edin. Aşağıda: bir çalışma kitabını neyin erişilebilir yaptığı, kurgusal bir bütçe dosyası üzerinde ölçülmüş bir öncesi–sonrası örneği (bütün dosyalar indirilebilir), etiketli PDF’te ne olduğu ve Türkiye, AB ile ABD’deki düzenlemeler. Doğrudan başlamak isterseniz bir çalışma kitabı gönderin, neyin yanlış olduğunu söyleyeyim.

Erişilebilir bir Excel çalışma kitabı, ekran okuyucuya verinin nerede olduğunu ve her değerin neye ait olduğunu söyler. Kullanıcı hücreden hücreye ilerler ve her seferinde tek bir değer duyar; yalnızca yerleşimle ya da renkle verilen bilgi ona ulaşmaz.

Her sayfanın, üzerinde ne olduğunu söyleyen bir adı ve A1’de bir başlığı olmalı; böylece dinleyen kişi ilk rakamdan önce sayfanın ne içerdiğini bilir. Gizli sayfalar hiç bulunmayabilir. Çalışma kitabının başlığı ve dili (WCAG 2.2 başarı ölçütleri 2.4.2 ve 3.1.1) dosya özelliklerinde tanımlanır; Türkçe bir dosya İngilizce işaretlenmişse Türkçe metin İngilizce kurallarla okunur.

Başlık satırlı bir Excel Tablosu olarak biçimlendirilmiş veri, Excel’e ve ekran okuyucuya sütun adlarının hangi satırda olduğunu söyler; yalnızca tablo gibi görünen bir hücre ızgarası söylemez. Birleştirilmiş hücreler hücre hücre gezinmeyi bozar; birleştirmeden ortalama (Hücreleri Biçimlendir → Hizalama → Yatay; İngilizce arayüzde Center Across Selection) aynı görünümü birleştirme olmadan verir. Boşluk için bırakılmış satırlar ve yan yana veri blokları boş hücre olarak okunur ve verinin nerede bittiğini gizler.

Bütçeyi aşan rakamlardaki kırmızı dolgu, onu göremeyen biri için hiçbir şey ifade etmez; anlamın bir metin sütunuyla da verilmesi gerekir (başarı ölçütü 1.4.1). Hücre metninin kontrastı en az 4,5:1, büyük metinde 3:1 olmalıdır (1.4.3). Grafiğin temel rakamları veren bir alternatif metni olmalı, seriler renk olmadan da ayırt edilebilmelidir. “Buraya tıklayın” gibi bir bağlantı metni nereye gittiğini söylemez (2.4.4). Microsoft, kendi aracının hangi kuralları denetlediğini Rules for the Accessibility Checker sayfasında listeler.

Bu, kurgusal bir çalışma kitabı üzerinde yapılmış, ölçülmüş bir örnek çalışmadır; bir müşteri işi değildir. Gerçek şirket dosyalarında sık görülen sorunları taşıyan bir bütçe ve satış raporu hazırladım, düzenledim, iki sürümü de denetledim ve iki farklı yoldan etiketli PDF ürettim. Bütün dosyalar aşağıda indirilebilir.

• Çalışma kitabı: “Örnek A.Ş. — 2026 bütçe ve satış raporu”. Örnek A.Ş. gerçek bir şirket değildir; bütün adlar ve rakamlar uydurmadır.
• Nasıl hazırlandı: bir betik (openpyxl 3.1.5) önce sorunlu “öncesi” dosyasını, sonra aynı veriden “sonrası” dosyasını üretiyor. İki dosyanın içinde de KURGUSAL ibaresi var: bir hücrede, belge özelliklerinde ve logoda.
• Lisans: kendi çalışmam, üçüncü taraf içerik yok. Örnek bağlantı, örnekler için ayrılmış example.com alan adına gidiyor (RFC 2606).

Denetim aracı Microsoft’un Excel Erişilebilirlik Denetleyicisi için yayımladığı kuralları model alan kendi kural tabanlı betiğimdir; buna kendi eklediğim beş kural (X01, X02, X11, X14, X15) dahildir. Microsoft’un aracı değildir: önem dereceleri bana aittir ve sayıları Excel’inkilerle birebir örtüşmez. Excel bu çalışmada elimde olmadığı için Excel’in kendi denetleyicisi çalıştırılmadı.

Üç kural daha hiçbir şey bulmadı. Kontrast öncesinde 96, sonrasında 139 hücrede ölçüldü. 14 hata şunlardı: sarı üzerinde beyaz blok başlıkları (1,07:1, 2 hücre), turuncu üzerinde beyaz sütun başlıkları (1,64:1, 10 hücre) ve beyaz üzerinde açık gri notlar (1,84:1, 2 hücre); gereken 4,5:1. Bütçeyi aşan kırmızı hücreler kontrasttan geçiyor; sorunları, yani tek işaretin renk olması, yalnızca X15 sezgisel kuralıyla bulunuyor.

• Sayfalar ve tablolar: adı olan dört sayfa (Rapor bilgisi, Bütçe 2026, Satış 2026, Parametreler); gizli sayfa görünür ve açıklamalı bir sayfaya dönüştü. Her veri seti, başlık satırı olan tek bir Excel Tablosu; boş satır ya da yan yana blok yok.
• Başlıklar: her sayfada A1’de başlık, A2’de açıklama, başlık satırı dondurulmuş. Bütçe başlığı birleştirmeden ortalanmış; çalışma kitabında 0 birleştirilmiş hücre var.
• Renk ve kontrast: yeni Durum sütunu “Bütçe aşımı” ya da “Bütçe içinde” diye metinle söylüyor; renk yalnızca ek bir işaret, grafiğin ikinci serisi taralı. Başlıklar koyu mavi üzerinde beyaz; ölçülen her hücre en az 4,5:1.
• Alternatif metin ve özellikler: grafiğin alternatif metni temel rakamları veriyor: bütçeyi aşan 3 birim, Pazarlama +364.300 TL (%19,7), Bilgi Teknolojileri +289.900 TL (%20,7), Lojistik +153.600 TL (%5,6) ve toplamlar. Logo, bağlantı metni, başlık ve dil (tr-TR) de düzeltildi.

Bir tablodan üretilen PDF ancak etiketleri “tablo”, “başlık hücresi” ve “veri hücresi” diyorsa erişilebilirdir. Bilinen ücretsiz yol, LibreOffice Calc’ın etiketli çıktısı, bunları üretmiyor ve çalışma kitabını düzenlemek bunu değiştirmiyor. Her PDF’i veraPDF 1.26.5 kitaplığı ve PDF/UA-1 profiliyle denetledim.

LibreOffice’in sınırı. Calc’ın etiketli çıktısı her hücreyi bir paragraf etiketine çeviriyor; ekran okuyucu satır ya da sütun başlığı almıyor. Ayrıca grafiğin alternatif metnini düşürüyor, çalışma kitabının tr-TR dili yerine LibreOffice ayarından gelen en-US’yi yazıyor, kılavuz çizgilerini ve hücre dolgularını etiketsiz bırakıyor (89 ve 149 etiketsiz içerik hatası). “Sonrası” çıktısı “öncesi”nden daha fazla denetimden kalıyor; ayrıca 1 yerine 4 sayfa basılıyor. Bu PDF’ler yalnızca karşılaştırma için var.

Yayımlanan PDF, düzenlenmiş çalışma kitabından yapılandırılmış HTML olarak kuruluyor: başlıklar, her Excel Tablosu için kapsamı tanımlı başlık hücreleri olan bir tablo (17 sütun, 25 satır başlığı) ve alternatif metniyle grafik. Chromium bunu etiketli PDF olarak basıyor; bir son işlem adımı beş arka plan boyama bölümünü süs olarak işaretliyor ve bağlantı metnini, başlığı, dili ve PDF/UA tanımlayıcısını ekliyor. Bu PDF çalışma kitabının bir yorumudur, Excel’in kendi “PDF olarak kaydet” çıktısı değildir; o seçenek burada elimde yoktu.

Düzenlenmiş çalışma kitabını LibreOffice 24.2’de açıp yeniden .xlsx olarak kaydettim. Grafik alternatif metnini kaybetti, birleştirmeden ortalama yeniden birleştirmeye (A1:F1) döndü: denetim sonucu 0 / 0 / 0’dan 1 hata ve 1 uyarıya çıktı. Dosyayı başka bir tablo programında kim düzenlerse düzenlesin, sonra yeniden denetleyin.

veraPDF yalnızca makineyle denetlenebilen PDF/UA-1 kurallarını kapsar. Bu örneği ekran okuyucuyla ya da engelli kullanıcılarla test etmedim; 0 / 0 / 0 sonucu hiç sorun kalmadığı anlamına gelmez.

Çalışma kitabının içeriği Türkçedir; raporlar İngilizcedir.

Düzenlenmiş çalışma kitaplarını, PDF yayımlıyorsanız etiketli PDF’leri ve neyin değişip neyin değişmediğini söyleyen raporları teslim ediyorum.

• Rakamları ve formülleri aynı kalan düzenlenmiş .xlsx; yeniden adlandırılan sayfaların ve yeni Tablo adlarının listesiyle, bunlara başvuran her şey kontrol edilebilsin diye.
• Öncesi–sonrası denetim raporları ve bulgu raporu: neyin bilerek bırakıldığı ve denetimlerin neyi göremediği dahil.
• Gerekiyorsa her çalışma kitabının etiketli PDF’i; PDF/UA-1 sonucu ve kalan başarısızlığın nedeniyle birlikte.
• İsterseniz dosyayı güncelleyecek kişi için kısa bir not: neyin korunması gerektiği ve dosyanın hangi programlarla kaydedilmemesi gerektiği.

Önce gerçek bir çalışma kitabı gönderirsiniz; fiyat, iş başlamadan sabitlenir.

1. Bir çalışma kitabı gönderin. Sizi en çok düşündüreni. Neyin gerçekten yanlış olduğunu, düzeltmeye değmeyecek kısımlar dahil söylerim.
2. Kapsamı ve sabit fiyatı alırsınız; o dosya ya da setin tamamı için.
3. İşi yaparım. Önizleme olduğu belirtilmiş bir kopya, denetim raporları ve onayınıza sunulan sayfa adları, bağlantı metinleri, alternatif metinler ve renk değişiklikleri size gelir.
4. Onayınızla son dosyalar, etiketli PDF’ler ve bulgu raporu teslim edilir.

Her işi malzemeyi gördükten sonra fiyatlandırıyorum. Satır sayısı emek hakkında pek bir şey söylemez: tek başlık satırlı 5.000 satırlık bir dışa aktarım, birleştirilmiş başlıklar, yan yana bloklar ve beş grafikle dolu tek sayfalık bir panodan daha kısa sürebilir. İş başlamadan set için sabit fiyat alırsınız; saat ölçen bir sayaç yok. Çalışma kitaplarının çoğu aynı şablondan ya da aynı sistem çıktısından geliyorsa önce kaynağı düzeltmek genellikle daha ucuzdur; öyleyse söylerim.

Erişilebilirlik kurallarında tablolar da birer belgedir: AB’de kamu kurumları bunları erişilebilir yayımlamak zorunda; aynı standart ihalelerde ve Avrupa Erişilebilirlik Yasası kapsamında da kullanılıyor. Türkiye’de ise kurumların web siteleri için bir Cumhurbaşkanlığı Genelgesi var.

Hukuki not: Bu sayfa işin teknik tarafını anlatır. Bir düzenlemenin sizin için ve hangi dosyalar için geçerli olduğunu hukuk danışmanınızla netleştirin.

• Türkiye: “Web Siteleri ve Mobil Uygulamaların Erişilebilirliği” konulu Cumhurbaşkanlığı Genelgesi; kamu kurumları, üniversiteler, belediyeler, bankalar ve elektronik ticaret hizmet sağlayıcıları gibi kuruluşlara web siteleri ve mobil uygulamalarını erişilebilir hâle getirme talimatı veriyor. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın kontrol listesi WCAG 2.2 temel alınarak hazırlanmış. Sitede yayımlanan Excel dosyalarının bu değerlendirmeye nasıl gireceğine kurumunuz karar verir.
• Standart: EN 301 549 V3.2.1; (AB) 2021/1339 sayılı Uygulama Kararı ile atıf yapılmış uyumlaştırılmış standart. Madde 10 (“Non-web documents”), WCAG 2.1 başarı ölçütlerini tablo dosyaları gibi belgelere uyguluyor; ben WCAG 2.2 AA’ya göre çalışıyor, istenirse ikisine göre de raporluyorum.
• AB kamu sektörü: (AB) 2016/2102 sayılı Web Erişilebilirliği Direktifi kamu kurumlarının web sitelerini ve uygulamalarını kapsıyor. EUR-Lex özetine göre yalnızca 23 Eylül 2018’den önce yayımlanmış ofis dosyaları, idari süreçler için gerekmiyorsa kapsam dışı.
• AB özel sektörü: (AB) 2019/882 sayılı Avrupa Erişilebilirlik Yasası 28 Haziran 2025’ten bu yana listelediği ürün ve hizmetlere uygulanıyor. Web sitesi ve uygulama içeriği için 2(4)(b) maddesi “28 Haziran 2025’ten önce yayımlanmış ofis dosya biçimlerini” kapsam dışında tutuyor. Bir iş müşterisine gönderilen fiyat listesinin kapsama girip girmediği hukukçunuzun sorusudur; uygulamada talep çoğu zaman alıcının kendi satın alma kurallarından geliyor.
• ABD: ADA Title II kuralı eyalet ve yerel yönetimlerin web içeriğini, tablo dosyaları dahil, kapsıyor. Nisan 2026’daki uzatmayla son tarihler 26 Nisan 2027 (50.000 ve üzeri nüfus) ve 26 Nisan 2028 (daha küçük kuruluşlar); ölçüt WCAG 2.1 AA.

Word ve PowerPoint için: erişilebilir Word ve PowerPoint. Kullanılabilir bir kaynak dosyası olmayan PDF’ler için: erişilebilir PDF.

Sorunların önemli bir kısmını bulur ve çalıştırmaya değer. Ama bir grafiğin alternatif metninin doğru rakamları verip vermediğini ya da bir sayfanın hücre hücre okunduğunda anlaşılır olup olmadığını değerlendiremez; çalışma kitabını PDF’e kadar da izlemez. Örnek çalışma bu boşlukların her birini gösteriyor.

Aktarabilirsiniz, ama sonucu denetleyin. Örnekte LibreOffice Calc’ın etiketli çıktısı, düzenlemeden önce de sonra da hiç tablo etiketi üretmedi, grafiğin alternatif metnini düşürdü ve yanlış dil bildirdi. Yayımlanan PDF başka bir yoldan üretildi ve veraPDF PDF/UA-1 profilinden 0 başarısız denetimle geçti.

Rakamlar ve formüller olduğu gibi kalır. Yapı değişir: birleştirilmiş hücreler, boşluk satırları ve yan yana bloklar kalkar; sayfalar ve tablolar ad alır. Yeniden adlandırılan her sayfayı ve her renk değişikliğini son dosyalardan önce görürsünüz.

Erişilebilirlik kaydederken kaybolabilir. Düzenlenmiş örnek LibreOffice 24.2 ile yeniden kaydedildiğinde grafik alternatif metnini kaybetti ve bir birleştirme geri geldi. Dosyayı başka bir tablo programında kim düzenlerse düzenlesin, sonra yeniden denetleyin; bunu sizin için ben de yapabilirim.

Hayır ve aksini iddia etmiyorum. Bulgularım dosyadan, standartlardan ve denetim araçlarından gelir. Yardımcı teknoloji kullanan kişilerle test ayrıca yaptırılmalıdır.

• Erişilebilir PDF (PDF/UA)
• Erişilebilir Word ve PowerPoint
• Erişilebilir grafik ve infografik
• Erişilebilir renk paleti
• VPAT erişilebilirlik uyum raporu
• Alt metin ve görsel betimleme
• Erişilebilir EPUB
• Kolay okunur metin

Tek bir dosya: sizi en çok düşündüren bütçe tablosu, fiyat listesi, istatistik tablosu ya da rapor dosyası. Neyin yanlış olduğunu, düzeltmeye değmeyecek kısımlar dahil açıkça yazarım.

Ali Karabüyük · Tekirdağ, Türkiye · dünyanın her yerindeki müşterilerle uzaktan çalışıyor · 2004’ten beri belge ve görsel üretimi, 2008’den beri profesyonel olarak.