E-kitap erişilebilirliği

Erişilebilir EPUB; görme engelli ya da az gören okurların açabildiği, içinde gezinebildiği ve metni doğru dilde sesli olarak dinleyebildiği e-kitaptır: anlamlı ve yapısal başlıklar, betimlenmiş görseller ve mağazaya dosyanın neyi desteklediğini söyleyen erişilebilirlik meta verisiyle. InDesign, Word ya da PDF’ten erişilebilir EPUB 3 hazırlıyorum; elinizdeki EPUB dosyalarını da EPUB Accessibility 1.1 ve WCAG 2.2 AA düzeyine getiriyorum. Her teslimde doğrulayıcı raporları var — ve bu araçların neyi denetleyemediğinin açık listesi.

Aşağıdakilerden biri sizin durumunuzsa doğru yerdesiniz:

• Yayınevisiniz ve e-kitaplarınız Google Play Kitaplar, Apple Books, Kobo ya da Amazon üzerinden Avrupa Birliği’ndeki okurlara da satılıyor.
• Yurt dışındaki dağıtımcınız ya da e-kitap platformu sizden erişilebilirlik meta verisi veya uygunluk beyanı istedi ve bunun dosyada neye karşılık geldiğini bilmiyorsunuz.
• E-kitaplarınız InDesign’dan doğrudan dışa aktarılıyor ya da tek tıkla dönüştürülüyor; içine kimse bakmadı.
• Dönüştürme firması “EPUBCheck’ten geçti” diyerek dosya teslim etti ve bunun erişilebilir anlamına gelip gelmediğini bilmek istiyorsunuz. Bu, dosyanın erişilebilir olduğu anlamına gelmez; aşağıdaki örneğe bakın.
• Geçmiş yayın listeniz (backlist) var; hangi kitapların düzenlenmeye, hangilerinin yeniden hazırlanmaya değdiğine karar vermeniz gerekiyor.

Hiçbir program kurmadan kaba bir kontrol yapabilirsiniz. EPUB dosyasının bir kopyasını alın, uzantısını .epub yerine .zip yapın ve açın. Sonu .opf ile biten dosyayı bulun (çoğunlukla OEBPS ya da EPUB klasöründedir) ve bir metin düzenleyicide açın.

• dc:language kelimesini aratın. Kitabınız Türkçe olduğu hâlde en ya da en-US yazıyorsa, ekran okuyucu kitabın tamamını İngilizce telaffuz kurallarıyla okur.
• accessibilitySummary kelimesini aratın. Yoksa dosyada hiç erişilebilirlik meta verisi yoktur; mağaza okura kitabın neyi desteklediğini gösteremez.
• conformsTo kelimesini aratın. Yoksa dosya EPUB Accessibility’ye uyduğunu hiç beyan etmiyordur.

Üçü de var ve doğruysa dosyanız iyi durumda olabilir. Görsel açıklamaları, başlık yapısı ve okuma sırasına ayrıca bakmak gerekir; bunlar bu testte görünmez.

Teknik ayrıntı için okumaya devam edin. Aşağıda: bir EPUB’ı erişilebilir yapan nedir, iki doğrulayıcı raporuyla birlikte indirilebilen ölçülmüş bir öncesi–sonrası örneği, AB kurallarının e-kitaplar için ne dediği ve işin nasıl ilerlediği. Doğrudan başlamak isterseniz bir e-kitap gönderin, neyin sorunlu olduğunu söyleyeyim.

Geçerli bir EPUB biçim kurallarına uyar; erişilebilir bir EPUB ise ekran okuyucu, braille ekran, büyüteç ya da sesli okuma kullanan okur için de çalışır. Birincisini EPUBCheck denetler. İkincisini EPUB Accessibility 1.1 tarif eder ve bunun çoğu, düzeltmen gözünün hiç bakmadığı yerlerdedir.

Dil, EPUB’ın OPF paket dosyasında (package document) bir kez, her içerik dosyasında da ayrıca bildirilir. Okuma uygulamaları ve metin okuma motorları sesi ve telaffuzu buna göre seçer. Kimse ayarlamazsa dönüştürücü varsayılan bir değer yazar — aşağıdaki örnekte Türkçe bir öyküde en-US. Sayfa kusursuz görünür; sesli okuma ise bozuktur.

Bölüm başlığı gibi görünen kalın yazı başlık değildir. Gerçek başlıklar, doğru yerlere giden bir içindekiler tablosu ve kapak, metnin başı ve içindekiler için yer imleri yoksa ekran okuyucu kullanıcısı kitabı baştan dinlemek zorunda kalır. EPUB 3’te ayrıca anlam işaretleri (epub:type) vardır; bunların hem okuma uygulamasının hem de yardımcı teknolojinin anlayacağı ARIA rolleriyle eşleşmesi gerekir.

Metin karşılığı olmayan bir görsel, görme engelli okur için yoktur. En sık görülen örnek kapaktır: birçok dönüştürme kapağı hiç açıklamasız bir görsel olarak ya da erişilebilir adı olmayan bir SVG çerçevesi içinde ekler. Süsleme amaçlı görseller süsleme olarak işaretlenmeli; harita, grafik, şema gibi bilgi taşıyan görsellerin ise aynı bilgiyi veren bir açıklaması olmalıdır.

EPUB Accessibility 1.1, paket dosyasında keşif meta verisi ister: içeriğin nasıl algılanabildiği (accessMode, accessModeSufficient), hangi özelliklere sahip olduğu (accessibilityFeature), bir risk içerip içermediği (accessibilityHazard) ve sade dille yazılmış bir accessibilitySummary. Uygunluk beyanı (dcterms:conformsTo), EPUB’ın hangi EPUB Accessibility ve WCAG düzeyine uygun olduğunu belirtir. Çevrim içi mağazalar bu bilgiyi ya da ONIX’teki karşılığını okuyup okura satın almadan önce gösterir.

E-kitap basılı bir baskının sayfalarını karşılıyorsa EPUB Accessibility 1.1 bir sayfa listesi ister; böylece bir öğrenci sınıftaki herkes gibi “112. sayfaya” gidebilir. Basılı kaynağın da meta veride belirtilmesi gerekir. Basılı baskı yoksa aktarılacak sayfa numarası da yoktur; ben de uydurmam.

Anlatmak yerine ölçülmüş bir örnek. Bu bir müşteri işi değil, kamu malı bir metin üzerinde yaptığım örnek çalışmadır. Türkçe bir öyküyü aldım, hızlı bir otomatik dönüştürmenin yaptığı gibi EPUB’a çevirdim, sonra düzenledim. İki dosya da, iki doğrulayıcı raporu da aşağıdan indirilebilir.

Metin, Ömer Seyfettin’in Kaşağı öyküsü; Vikikaynak’taki 172873 numaralı sürümden alındı. Yazar 1920’de öldü; eser kamu malıdır. Kapak görselini bu örnek için kendim hazırladım. 855 kelimelik metin kaynakta, “öncesi” dosyasında ve “sonrası” dosyasında kelimesi kelimesine aynıdır; bunu bir betikle, kelime kelime karşılaştırarak denetledim.

“Öncesi” dosyası bir yayınevinin dosyası değildir. Tipik bir hızlı dönüştürmenin çıktısını temsil etsin diye pandoc 3.1.3 ile varsayılan ayarlarla ürettim: dil belirtilmemiş, başlık Türkçe karakterleri olmayan dosya adından alınmış, kapak resmi ilk sayfaya açıklamasız konmuş.

DAISY Ace 1.4.6’da ihlal sayısı 8’den sıfıra indi. EPUBCheck 5.2.1 iki dosyada da hata ya da uyarı bulmadı — asıl mesele de bu: kullanılamaz durumdaki “öncesi” dosyası kusursuz geçerli bir EPUB.

“Öncesi” dosyasındaki dört sorun iki raporda da hiçbir zaman görünmeyecekti. Bunları dosyayı okuyarak buldum.

Genel olarak araçlar şunları da değerlendirmez: bir görsel açıklamasının işe yarayıp yaramadığı (alt="resim" geçer), beyan edilen meta verinin doğru olup olmadığı, yabancı dildeki pasajların işaretlenip işaretlenmediği ve kitabın gerçek bir okuma uygulamasında nasıl davrandığı. Bu örneği ekran okuyucuyla ya da bir okuma uygulamasıyla test etmedim; bunu raporda da yazıyorum.

Kısaca: ONIX, yayınevlerinin kitap bilgisini mağazalara gönderdiği biçimdir; 196 numaralı liste, kitabın erişilebilirlik özelliklerini mağazada görünür yapan kodları içerir. Düzenlenmiş dosya için buna uygun ONIX kayıtlarını künye ekibine öneri olarak hazırladım; hiçbir yere gönderilmedi.

Tablolarda yazanları benden duymanıza gerek yok. ZIP dosyasında iki EPUB, iki tam Ace HTML raporu ve iki EPUBCheck çıktısı var.

PDF’ler her Ace raporunun yalnızca ilk sekmesini gösterir; tam raporlar ZIP’in içindedir.

Bitmiş EPUB 3 dosyasını, doğrulayıcı raporlarını ve neyin değiştiğini, neyin değişmediğini anlatan yazılı bir dökümü teslim ediyorum.

• Düzenlenmiş ya da yeniden hazırlanmış EPUB 3 — metin değişmeden, yapıdaki değişiklik belgelenmiş olarak.
• Her dosya için DAISY Ace raporu ve EPUBCheck raporu.
• Bulgu raporu: ne düzeltildi, ne bulundu ama bilerek dokunulmadı (örneğin tasarımcıya ait bir renk kararı) ve doğrulayıcıların neyi denetlemediği.
• Doğru dil, kitap adı ve yazar bilgisi; başlık yapısı; içindekiler ve yer imleri; okuma sırası; görsel açıklamaları; ARIA rolleriyle eşleşen epub:type anlamları; basılı baskı varsa sayfa listesi.
• Paket dosyasında erişilebilirlik meta verisi ve kitabın dilinde bir erişilebilirlik özeti.
• Künye ekibinizin kontrol edip kullanabileceği bir ONIX 196 önerisi.

Önce gerçek bir dosya gönderirsiniz; fiyat iş başlamadan sabitlenir.

1. Bir e-kitap gönderin. EPUB’ı ya da hazırlanacağı InDesign paketini, Word dosyasını veya PDF’i. İnceleyip neyin gerçekten sorunlu olduğunu söylüyorum — düzeltmesi için ücret ödemeye değmeyecek kısımlar dâhil.
2. Kapsamı ve sabit fiyatı alırsınız — tek kitap ya da set için, hiçbir şey başlamadan.
3. Çalışmayı yapıyorum. Kendi okuma uygulamanızda kontrol etmeniz için “önizleme” olarak işaretlenmiş bir kopya ile Ace ve EPUBCheck raporlarını alırsınız.
4. Onayınız final dosyaları ve bulgu raporunu serbest bırakır.

Fiyatı, malzemeyi gördükten sonra iş başına belirliyorum. Sayfa sayısı tek başına emeği belirlemez: tutarlı bir InDesign şablonundan gelen temiz, 300 sayfalık bir roman, tabloları, haritaları ve eşleştirilmesi gereken basılı baskısı olan 40 sayfalık bir ders kitabından daha kısa sürebilir. Çalışma başlamadan set için sabit fiyat alırsınız; saat üzerinden işleyen bir sayaç yok. Resimli çocuk kitabı, çizgi roman gibi sabit sayfa düzenli (fixed-layout) kitapları tek tek değerlendiririm; ne ölçüde erişilebilir yapılabilecekleri nasıl hazırlandıklarına bağlıdır.

28 Haziran 2025’ten beri Avrupa Birliği’ndeki tüketicilere satılan e-kitaplar Avrupa Erişilebilirlik Yasası kapsamında. Bunun belirli bir yayınevi ya da kitap için ne anlama geldiği hukuki bir sorudur.

Hukuki not: Bu sayfa işin teknik tarafını anlatır. Yasanın sizin için geçerli olup olmadığını ve satış zincirinizde sorumluluğun kimde olduğunu hukuk danışmanınızla netleştirin.

• Avrupa Erişilebilirlik Yasası, Direktif (AB) 2019/882, kapsadığı hizmetler arasında “e-kitaplar ve bunlara özel yazılımlar”ı sayıyor ve 3. maddenin 41. bendinde tanımlıyor. Ek I’in IV. bölümü, diğerlerinin yanında içeriğin sunumunda yapı, esneklik ve seçim imkânı sağlanmasını, “çeşitli yardımcı teknolojilerle” birlikte çalışabilen alternatif sunumlara izin verilmesini ve dijital hak yönetimi (DRM) önlemlerinin erişilebilirlik özelliklerini engellememesini istiyor.
• Üye devletler ulusal yasalarını 28 Haziran 2025’ten itibaren uyguluyor. Almanya’da bu yasa Barrierefreiheitsstärkungsgesetz (BFSG); 1. maddenin 3. fıkrası e-kitapları (“E-Books und hierfür bestimmte Software”) açıkça sayıyor.
• Direktifin 4. maddesinin 5. fıkrası hizmet sunan mikro işletmeleri muaf tutuyor. Bunun sizin için geçerli olup olmadığına ve bir kitap platform üzerinden satıldığında hizmet sağlayıcının kim sayılacağına hukuk danışmanınız karar verir.
• Direktif bir dosya biçimi belirtmiyor. EPUB Accessibility 1.1, yayıncıların bir EPUB’ın bu gereklilikleri nasıl karşıladığını beyan ettiği W3C Tavsiyesi’dir (güncel sürüm 17 Ekim 2024 tarihli); “EPUB Accessibility 1.1 – WCAG 2.2 Level AA” gibi uygunluk ifadeleri buradan gelir.

Direktif bir AB düzenlemesidir; Türkiye’deki bir yayınevine AB’deki okurlara yaptığı satışlar üzerinden ulaşır. Dağıtımcınız erişilebilirlik meta verisi istediğinde, dosyanın da o beyanı karşılaması gerekir.

Her zaman değil. EPUBCheck dosyanın EPUB biçim kurallarına uyup uymadığını denetler. Yukarıdaki örnekte varsayılan dönüştürme EPUBCheck’ten hatasız ve uyarısız geçti; DAISY Ace ise aynı dosyada 8 erişilebilirlik ihlali buldu.

İkisi de olur. Mevcut EPUB dosyalarını doğrudan düzenliyorum. Kitap yeniden basılacak ya da tekrar dışa aktarılacaksa InDesign şablonunu da düzeltmek sonraki her baskıda iş kazandırır; hangi yolun daha iyi olduğunu size söylerim.

Evet, akışkan bir EPUB 3 olarak. Metin ve görseller aktarılır, ancak sayfa düzeni PDF sayfalarının kopyası değil, yeni ve akan bir düzen olur. PDF’in arkasında basılı bir baskı varsa sayfa numaraları bir sayfa listesine taşınabilir.

EPUB Accessibility 1.1, WCAG 2.0, 2.1 ve 2.2’yi kabul ediyor. Varsayılan olarak WCAG 2.2 AA düzeyini kullanıyorum, çünkü 2.1 ölçütlerini de içeriyor; dağıtımcınız ya da alıcınız “WCAG 2.1 Level AA” istiyorsa dosya onu beyan edebilir.

Görselden ve çevresindeki metinden yola çıkarak, kitabın dilinde ben yazıyorum. Harita, grafik, bilimsel şekil gibi bilgi taşıyan görsellerde açıklamaları editörünüzün ya da yazarın onayına işaretliyorum; görselin neyi göstermesi gerektiğini en iyi onlar bilir.

Hayır ve aksini iddia etmiyorum. Bulgularım dosyanın yapısından, EPUB standartlarından ve doğrulayıcılardan geliyor. Yardımcı teknoloji kullanan okurlarla test gerekiyorsa bu ayrı bir uzmanlık alanıdır ve ayrıca yaptırılmalıdır.

Dosya, EPUB Accessibility 1.1’e uyduğunu beyan eder ve değerlendirmeyi yapan kişi olarak beni gösterir. Bu bir öz beyandır, akredite bağımsız bir kuruluşun sertifikası değildir; meta veri de aksini iddia etmez.

• Erişilebilir PDF hazırlama (PDF/UA)
• Erişilebilir Word ve PowerPoint
• Alt metin ve görsel betimleme
• C2PA içerik kimlik bilgileri
• ZUGFeRD ve XRechnung e-fatura
• EUDR GeoJSON hazırlama
• GS1 Digital Link karekod

Tek dosya — en çok endişelendiğiniz kitap ya da dağıtımcınızın sorduğu kitap. Karşılığında neyin sorunlu olduğuna dair açık bir değerlendirme alırsınız; parasını ödemeye değmeyecek kısımlar dâhil.

Ali Karabüyük · Tekirdağ, Türkiye · Türkiye geneline ve yurt dışına uzaktan hizmet · 2004’ten beri görsel ve belge üretimi, 2008’den beri profesyonel hizmet.