Bu sayfa:
Türkçe
English
Deutsch

Belge erişilebilirliği

Görme engelli biri bir PDF’i bilgisayarına sesli okuttuğunda, belgelerin çoğu ya hiç okunmaz ya da cümleleri birbirine karışmış hâlde okunur. Bunun sebebi belgenin görüntüsü değil, içindeki görünmeyen yapısıdır. Ben o yapıyı onarıyorum: sayfa düzeni korunur, ortaya çıkan çok küçük görüntü farklarını ölçüp raporda belirtirim.

Aşağıdakilerden biri sizin durumunuzsa doğru yerdesiniz:

• Kurumunuz kamu kurumu, belediye, üniversite, banka ya da özel hastane ve erişilebilirlik denetimine hazırlanıyorsunuz.
• Yurt dışındaki müşteriniz kullanım kılavuzunun ya da kataloğun “erişilebilir” olmasını şart koştu; tam olarak neyin istendiğini bilmiyorsunuz.
• Kataloğunuzu birkaç dile çevirttiniz ve çeviri sürümlerinin de uygun olup olmadığını bilmiyorsunuz.
• Bir tedarikçi size “uygun” diye dosya gönderdi ve gerçekten uygun mu diye kontrol ettirmek istiyorsunuz.

Kendiniz yapabileceğiniz kaba bir kontrol: PDF’i açın, birkaç paragrafı fareyle seçip kopyalayın, boş bir yazı dosyasına yapıştırın.

• Metin karışık sırada geldiyse, bu metin çıkarımında ya da okuma sırasında sorun olduğuna işaret eder.
• Hiç metin gelmediyse, belge büyük olasılıkla taranmış bir görüntüdür; içinde okunabilir metin yoktur.
• Harfler birbirine yapışık ya da ters geldiyse, metin belgeye yazılırken sırası bozulmuştur.

Üçü de düzgün göründüyse belgeniz iyi durumda olabilir. Başlıkların, listelerin ve görsellerin ayrıca etiketlenmiş olması gerekir; bu, kopyalama testinde görünmez.

Bu yapıdaki sorunlar belgeye bakarak her zaman anlaşılamaz. Belge doğru görünür, yazı tipi yerindedir, sayfa düzeni kusursuzdur. Ekran okuyucunun okuduğu katman bambaşkadır:

• Belge dili. PDF, dilini tek bir kayıtta bildirir. Ekran okuyucu sesini oradan seçer. Şablondan kalan yanlış bir dil kaydı, belgeyi bütünüyle anlaşılmaz yapar.
• Başlık yapısı. Başlık gibi görünen kalın metin, başlık değildir. Etiketlenmemişse ekran okuyucu kullanıcısı belgede gezinemez; baştan sona dinlemek zorunda kalır.
• Okuma sırası. İki sütunlu bir sayfada metin, gözle okunduğu sırada saklanmayabilir. Sıra bozuksa cümleler birbirine karışır.
• Görsel açıklamaları. Alternatif metni olmayan bir görsel, ekran okuyucuda yoktur. Alternatif metni “resim1.jpg” olan bir görsel de yoktur.
• Bağlantılar, listeler, tablolar. Madde işaretiyle başlayan satırlar liste değildir; liste olarak etiketlenmeleri gerekir. Tablolarda satır ve sütun başlıkları belirtilmemişse tablo okunamaz hâle gelir.

Bunların hiçbiri “PDF’i yeniden kaydet” ile çözülmez. Belgenin etiket yapısının onarılması gerekir.

Detaylı ve teknik bilgi için okumaya devam edin. Aşağıda: hangi kurumlar için bu bir yasal yükümlülük, yurt dışındaki müşteriniz bunu neye dayanarak istiyor, standartlar madde madde ne istiyor ve dört dilde yaptığım, ölçülmüş bir örnek. Doğrudan teklif almak isterseniz belgenizi göndermeniz de yeterli.

2025/10 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi, 21 Haziran 2025 tarihli ve 32933 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı. Dayanağı 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun. Genelge, web sitelerinin ve mobil uygulamaların “Kontrol Listesi – A Seviyesi” ile WCAG 2.2‘ye uygun hâle getirilmesini istiyor. İzleme Komisyonu kuruldu, her kurum kendi bünyesinde İnceleme Komisyonu oluşturuyor, sonuç raporları Bakan tarafından duyuruluyor ve erişilebilir bulunan kurumlara iki yıl süreyle Erişilebilirlik Logosu kullanma hakkı veriliyor.

Bakanlığın yayımladığı kontrol listesi 50 sayfa ve 122 soru; WCAG 2.2 A seviyesindeki 31 başarı kriterini temel alıyor. Listeyi baştan sona taradım:

Liste, sayfanın kendisini ölçüyor: başlık yapısı, klavye erişimi, alternatif metin, okuma sırası.
Sayfaya konulan PDF’in içinde ne olduğunu sormuyor. Yani liste, PDF dosyalarının iç yapısını ayrıca denetleyen bir PDF/UA testi içermiyor. Sorular sitenin kendisini ölçüyor; sitede yayınlanan belgelerin içinde ne olduğunu ayrıca sormuyor.

Genelgenin istediği ikinci şey bu boşluğu kapatıyor: WCAG 2.2’ye uygunluk. W3C, WCAG 2.2 için 23 ayrı PDF tekniği yayımlıyor — görsellere alternatif metin, yer imleri, okuma sırası, tablo işaretleme, belge dili, başlık etiketleri, bağlantı açıklamaları. PDF’in WCAG karşılığı tartışmalı bir yorum değil; belgelenmiş bir yol.

Genelgedeki liste geniş: kamu kurum ve kuruluşları, üniversiteler, belediyeler, kamu iktisadi teşebbüsleri, belediye şirketleri, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, bankalar, özel hastaneler, Millî Eğitim Bakanlığı izniyle açılan özel öğretim kurumları, karayolu-denizyolu-demiryolu-havayolu yolcu taşıma hizmeti sunan özel kuruluşlar, Kültür ve Turizm Bakanlığından işletme belgeli A Grubu acenteler ve 200.000’den fazla abonesi olan elektronik haberleşme işletmecileri için 1 yıl; 6563 sayılı Kanun kapsamındaki e-ticaret hizmet sağlayıcıları için 2 yıl.

Genelge 21 Haziran 2025’te yayımlandığına göre birinci grubun süresi 21 Haziran 2026’da doldu. E-ticaret hizmet sağlayıcıları için süre 21 Haziran 2027.

Genelge metninde idari para cezası düzenlenmiyor. Öngörülen mekanizma izleme, sonuç raporlarının kamuoyuyla paylaşılması ve Erişilebilirlik Logosu. Bunu böyle yazıyorum, çünkü olmayan bir cezayla iş almak istemiyorum.

Türkiye’deki genelge sizi kapsamasa bile, sattığınız pazar sizden bunu isteyebilir. İhracatçı firmalardan en sık duyduğum durum şu: Avrupa’daki alıcı, kullanım kılavuzunun ya da kataloğun “erişilebilir” olmasını şart koşuyor, kimse tam olarak neyin istendiğini bilmiyor. İstenen şey genellikle aşağıdakilerden biri.

Avrupa Erişilebilirlik Yasası (Direktif (AB) 2019/882), 31. maddesi uyarınca 28 Haziran 2025‘ten beri uygulanıyor. 2. maddedeki kapsamda e-ticaret hizmetleri, tüketici bankacılığı, e-kitaplar, yolcu taşımacılığının bazı unsurları, elektronik haberleşme, tüketici bilgisayarları ve işletim sistemleri, self-servis terminaller ve e-okuyucular var.

Türkiye’de kurulu bir şirket için bağlantı şuradan kuruluyor: Direktifin 3. maddesi, üçüncü ülkeden gelen bir ürünü Birlik pazarına süren ithalatçıyı da ekonomik operatör sayıyor. Yükümlülük AB’deki ithalatçınıza doğduğu için size sözleşme yoluyla geliyor.

Teknik karşılığı ise EN 301 549 — AB’nin uyumlaştırılmış standardı. Bu standardın 10. maddesi doğrudan belgeler için yazılmış. Kapsamını kendi ifadesiyle şöyle tanımlıyor: web sayfası olmayan belgeler, web sayfasına gömülü olmayan belgeler ve bir web sayfasıyla birlikte sunulan ama gömülü olmayan belgeler yani indirilebilir belgeler. İndirilebilir PDF’ler, standardın belge hükümleri açısından değerlendirilebilir; hangi yükümlülüğün uygulanacağı ise sunduğunuz hizmete ve ilgili mevzuata bağlıdır.

Almanya, EAA’yı Barrierefreiheitsstärkungsgesetz (BFSG) ile uyguluyor; 28 Haziran 2025‘ten beri yürürlükte. İhracatçı için kritik olan madde § 5 BFSGV. Ürünün üstünde değil, ayrıca verilen kullanım kılavuzları — örneğin web sitesindeki bir PDF — birden fazla duyusal kanaldan sunulmalı, bulunabilir ve anlaşılır olmalı; uygun punto, yeterli kontrast ve ayarlanabilir aralıklarla gösterilmelidir. Maddenin iki fıkrası doğrudan dosyanın kendisini ilgilendiriyor: içerik, yardımcı teknolojiler için alternatif biçimler üretilmesine elverişli metin biçimlerinde sunulmalı ve metin olmayan öğeler için alternatif bir sunum sağlanmalıdır. Üreticinin Almanca ve erişilebilir bir kullanım kılavuzu ile güvenlik bilgisi eklemesi gerekiyor; ithalatçı (§ 9, § 10) ve satıcı (§ 11) bunu doğrulamakla yükümlü.

BFSG kapsamındaki ürünlerde pratikte olan şu: Alman ithalatçınız, ürünü piyasaya sürmeden önce birlikte verilen belgelerin gerekliliklere uygun olup olmadığını denetlemek zorunda ve bu şartı sözleşme yoluyla size aktarıyor. § 37’deki idari para cezası 100.000 avroya kadar çıkıyor — Almanya’da, Türkiye’deki genelgenin aksine, parasal yaptırım var.

Amerikan federal kurumlarına satış yapıyorsanız Section 508, eyalet ve yerel yönetimlere satıyorsanız ADA Title II devreye giriyor. Adalet Bakanlığı Nisan 2026’da Title II tarihlerini bir yıl öteledi: 50.000 ve üzeri nüfusa hizmet veren idareler için 26 Nisan 2027, daha küçükleri için 26 Nisan 2028; standart WCAG 2.1 AA. Bu kurumlar tedarikçilerinden aynı seviyeyi istiyor.

Muhtemelen hepsi düşmüyor, ve bunu baştan söylemek istiyorum:

• EAA’nın ürün listesi sınırlı. Tekstil, mobilya ya da gıda ihraç ediyorsanız ürününüz bu listede değil. Alıcınız yine de sözleşmeyle isteyebilir; bu ayrı bir konu.
• Mikro işletme muafiyeti var, ama sınırlı. Direktifin 4/5. maddesi, hizmet sunan mikro işletmeleri (10 kişiden az çalışan ve cirosu ya da bilançosu 2 milyon avroyu aşmayan) muaf tutuyor. Almanya’da bu muafiyet hizmetler için geçerli; kapsamdaki bir ürünü piyasaya sürüyorsanız mikro işletme olsanız da kapsamdasınız.
• Emin değilseniz sorun. Alıcınızın yazdığı talebi bana iletin; hangi yükümlülükten geldiğini ve gerçekten belge düzenlemesi gerekip gerekmediğini söyleyeyim. Gerekmiyorsa bunu da söylerim.

“Erişilebilir PDF” talebi soyut gelir. EN 301 549’un 10. maddesi bunu tek tek maddelere bölüyor ve o maddeler, bir belgede fiilen yaptığım işin listesi:

PDF/UA (ISO 14289-1), bu maddelerin PDF’e özgü teknik karşılığıdır. EN 301 549
PDF/UA’yı adıyla şart koşmaz; PDF/UA’ya uymak bu maddeleri karşılamanın belgelenmiş yoludur.
Teslimlerimde doğrulama PDF/UA üzerinden yapılır.

Anlatmak yerine ölçülmüş bir örnek. ABD Eşit İstihdam Fırsatı Komisyonu’nun (EEOC) Know Your Rights posterinin dört dildeki sürümünü — İngilizce, İspanyolca, Arapça ve Basitleştirilmiş Çince — baştan sona düzenledim. Dosyalar ABD federal hükûmetine ait çalışmalar olduğu için kamu malı sayılıyor. Kaynak sürümleri EEOC yayımlıyor; düzenlenmiş sürümleri aşağıdan indirebilirsiniz.

Arapça ve Çince sürümler dillerini İbranice olarak bildiriyordu. Ekran okuyucu bu kayda güvenip sesini ona göre seçtiği için, iki belgenin de çevrildikleri okuyucularca ekran okuyucuyla kullanımı ciddi biçimde zorlaşıyordu. Sayfada bunu gösteren hiçbir şey yok.

Sağdan sola yazılan belgelerde metin, dosyanın içine sayfada göründüğü sırayla yazılır; okunduğu sırayla değil. Sayfa doğru görünür, ama metni kopyalarsanız karışık gelir — ekran okuyucu da aynısını alır. Bu setteki Arapça dosyada 95 blok, doğru mantıksal metni taşıyan bir kayıtla donatıldı.

Dört dosya da PAC 2026’da aynı sonucu veriyor:
“The PDF/UA requirements checked by PAC are fulfilled.”

Görsel fark, her sayfa 120 dpi’da işlenip kaynakla piksel piksel karşılaştırılarak ölçüldü. Betiklerin ürettiği fark her adımda sıfır; yukarıdaki değerler elle etiketleme aşamasındaki kaydetme işleminin yazı tiplerini yeniden gömmesinden geliyor. 400 dpi’da incelendi: harf kenarlarındaki yumuşatma farkı, gözle ayırt edilemiyor. “Hiçbir şey değişmedi” demek yerine sayıyı yazıyorum, çünkü sayı sıfır değil ve isteyen ölçebilir.

O sette hiçbir aracın yakalayamayacağı iki bulgu çıktı; ikisi de dosyaların yanındaki rapora girdi:

Asıl değer burada: otomatik kontrolün gösteremediği sorunları da bulup açıkça raporlamak. Doğrulayıcının yeşil sonucu bir taban, teslimin tamamı değil.

Yukarıdaki tablolarda yazanları benden duymanıza gerek yok. Her dilin hem EEOC’nin yayınladığı hâli hem de düzenlenmiş hâli, her ikisinin de PAC doğrulama raporuyla birlikte burada. Sekiz belgenin sekizi de PAC’in kendi çıktısı; tek satırını ben yazmadım.

Raporlarda bakmaya değer iki satır var: Arapça ve Çince kaynak raporlarında “Language” alanı he yazıyor — yani İbranice. Aynı raporlarda belge adı da boş. Düzenlenmiş sürümlerin raporlarında bu alanlar ar ve zh-CN.

Arapça ve Çince raporlarda belge adı kutucuk olarak görünür: PAC’in rapor şablonu bu alfabelerin harflerini içermeyen bir yazı tipi kullanıyor. Ad dosyada mevcuttur — rapordaki o satırı seçip kopyalarsanız metni görürsünüz.

Kaynak dosyalar 22 Eylül 2026’da eeoc.gov adresinden indirildi ve ölçümler o sürümlere ait. EEOC dosyalarını sonradan güncellerse karşılaştırma yapılabilsin diye kaynak kopyalarını burada tutuyorum. Dosyalar ABD federal hükûmetine ait çalışmalar olduğu için kamu malıdır. Her dosyanın bulgu raporunu da isteyebilirsiniz. Bu vakanın tam raporu burada yayında (İngilizce).

• Düzenlenmiş PDF — sayfa düzeni korunmuş, değişim iddia edilmiş değil ölçülmüş hâlde.
• Her dosya için doğrulayıcı raporu (PAC 2026).
• Bulgu raporu: ne düzeltildi, ne bulundu ama bilerek dokunulmadı, neden.
• Doğru belge dili, belge adı, başlık yapısı, etiketli listeler, okuma sırası, görsel açıklamaları, açıklamalı bağlantılar ve belge içi yer imleri.
• Sağdan sola yazılan diller için: metin görsel sırada saklanmışsa mantıksal okuma sırasının geri kazandırılması.
• Etiket ağacı, artifact işaretlemesi, tablo başlık hücreleri ve form alanları: dekoratif öğeler okuma akışından çıkarılır, tabloların başlık hücreleri satırına ve sütununa bağlanır, form alanlarına ad ve sekme sırası verilir.

Belgenin sayfa düzenini, metnini ya da dilini de değiştirmek gerekiyorsa: PDF ve katalog düzenleme.

1. Bir belge gönderin. Gerçek olanı, en çok endişelendiğiniz dosyayı. İnceleyip neyin gerçekten sorunlu olduğunu söylüyorum — düzeltmesi için ücret istemeyeceğim kısımlar dâhil.
2. Kapsam ve fiyatı önceden alırsınız. İş başlamadan, sabit.
3. Ödeme, sonra çalışma. Kontrol için filigranlı sürümü ve doğrulayıcı raporunu alırsınız.
4. Onayınız final dosyaları serbest bırakır. Sonuç ihtiyacınızı karşılamıyorsa ödemeniz eksiksiz iade edilir.

Fiyat, belgeyi gördükten sonra belge başına belirlenir. Sayfa sayısı tek başına işi tarif etmez: şablonu tutarlı otuz sayfalık bir rapor, tabloları ve bozuk okuma sırası olan iki sayfalık bir posterden daha kısa sürebilir. Çalışma başlamadan önce set için sabit fiyat alırsınız; saat üzerinden işleyen bir sayaç yok.

Bu alanda abartılı iddia çok; ölçülebilir olanı yazmayı tercih ediyorum.

• Erişilebilirlik sertifikam yok. Elimdeki şey belgelerle kanıtlanmış iş ve
  doğrulayıcı raporları.
• Ekran okuyucuyla test yapmıyorum. Bulgularım belgenin yapısından, PDF standardından ve doğrulayıcıdan geliyor. Kurumunuz engelli kullanıcılarla yapılan gerçek kullanım testi istiyorsa bu ayrı bir uzmanlık alanıdır ve ayrıca yaptırılmalıdır.
• Web sitesi erişilebilirliği ayrı bir alandır. Bu sayfada anlattığım iş belgelerle ilgili; sitenizin kendi erişilebilirliğini burada vaat etmiyorum.
• Erişilebilirlik Logosu veremem. Logoyu Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı izleme süreci sonunda veriyor.

Hayır. Doğrudan PDF üzerinde çalışıyorum. Kaynak dosya elinizdeyse söyleyin; bazı belgelerde daha hızlı yol odur ve öyleyse bunu size söylerim.

Taranmış PDF’ler de incelenebilir. Erişilebilir hâle getirmenin mümkün olup olmadığı ve hangi ölçüde mümkün olduğu, kaynak dosyanın kalitesine ve yapısına bağlıdır. Dosyayı inceledikten sonra hangi işlemin mümkün olduğunu size bildiririm.

Sayfa düzeni korunur. Her sayfa kaynakla piksel piksel karşılaştırılıyor ve ölçülen fark raporda yazıyor. Tipik değerler sayfa alanının %0,005 ile %0,185’i arasında; tamamı yazı tipi yeniden gömülmesinden kaynaklanan harf kenarı yumuşatması.

Gönderin, bakayım. Doğrulama aracı bir açıklamanın var olduğunu denetler; o açıklamanın işe yarayıp yaramadığını, başlık seviyesinin belgenin yapısını yansıtıp yansıtmadığını ya da Arapça metnin okuma sırasında saklanıp saklanmadığını denetleyemez. Doğrulamayı geçmiş dosyalarda en sık bu üç yerde sorun buluyorum.

Tek sayfalık formdan yüzlerce sayfalık kataloğa kadar. Çok sayfalı belgelerde iş, şablonun ne kadar tutarlı olduğuna bağlı; bunu incelemeden söyleyemem, incelemesi de ücretsizdir.

Çok dilli belge düzenleme, çalışma alanlarımın başında geliyor. Sürümleri birbiriyle karşılaştırmak, bir dildeki eksik hane gibi hataların ortaya çıkmasını da sağlıyor.

Tek dosya, en çok endişelendiğiniz olan. Karşılığında neyin sorunlu olduğuna dair açık bir değerlendirme alırsınız — parasını ödemeye değmeyecek kısımlar dâhil.

Ali Karabüyük · Tekirdağ · Türkiye geneline ve yurt dışına · 2004’ten beri görsel ve belge üretimi, 2008’den beri profesyonel hizmet.